Gaziantep Üniversitesi

GAZ─░ANTEP ├ťN─░VERS─░TES─░

English
 
ANA SAYFA
Gaziantep Tarihi

    ─░lk├ža─ča ait belli ba┼čl─▒ kaynak ve ara┼čt─▒rmalarda Antep ad─▒na rastlanmaz. Bununla birlikte Antep 12km kuzeyinde Antep-Mara┼č yolu ├╝zerindeki D├╝l├╝k ├╝n (Doliche) olduk├ža eski bir mevki oldu─ču bilinmektedir. Antik devirlerde iktisadi ve siyasi b├╝t├╝n faaliyetlerin yo─čun bir ┼čekilde s├╝rd├╝─č├╝ kuzey Suriye ile Mezopotamya'y─▒ ─░├ž Anadolu'ya ba─člayan yollar─▒n ge├žti─či yerler o devirde D├╝l├╝k B├Âlgesi olarak an─▒lmaktayd─▒. Yine eski ve orta ├ža─člarda F─▒rat Nehrini takip ederek Mezopotamya dan gelen kervanlar─▒n bu nehri terkettikleri Birecik ve Mara┼č aras─▒nda bir kav┼čak noktas─▒ da D├╝l├╝k ad─▒yla bilinmekteydi. Bu kav┼čak ayn─▒ zamanda Urfa , Mara┼č ve Halep yollar─▒n─▒n da kesi┼čti─či yeri te┼čkil ediyordu. Bug├╝n de D├╝l├╝k ad─▒yla an─▒lan yere Asurlular Babi─č├╝,Bilabhi,Doluk, Romal─▒lar Dolichenus,Doulichia,Doliche; Bizansl─▒lar ise Tolonbh demekteydi.


H─░T─░T D├ľNEM─░

    M├ľ1800-1200 y─▒llar─▒na kadar h├╝k├╝m s├╝ren Hitit Devletinin s─▒n─▒rlar─▒ D├╝l├╝k ve ├ževresini de i├žine almaktayd─▒. B├Âlge daha sonra Suriye'nin kuzeyinde kurulan Hitit ┼×ehir Devletlerinin ard─▒ndan da Asurlular─▒n hakimiyetine girdi. M├ľ613-612 y─▒llar─▒nda Medya Kral─▒ Kiyaksar'─▒n Asurlular─▒ ma─člup edip Ninevay─▒ (Ninova) almas─▒yla D├╝l├╝k B├Âlgesi ─░ran da saltanat de─či┼čikli─čine ra─čmen uzun m├╝ddet yine ─░ranl─▒lar─▒n n├╝fuz sahas─▒nda kald─▒. M├ľ334 de Asya seferine ├ž─▒kan B├╝y├╝k ─░skender Issus sava┼č─▒n─▒ kazan─▒p D├╝l├╝k ve b├Âlgesini s─▒n─▒rlar─▒na katt─▒.


    M├ľ 190 y─▒llar─▒nda D├╝l├╝k te Roma MS395ten itibaren de Bizansl─▒lar hakim oldular. Bizans hakimiyeti s─▒ras─▒nda D├╝l├╝k ve y├Âresi Arap S─▒n─▒r B├Âlgesinde ├Ânemli bir mevki te┼čkil etmekteydi. Uzun s├╝re Arap ve Bizansl─▒lar aras─▒nda m├╝cadeleler devam etti. Muhtemelen bu m├╝cadeleler s─▒ras─▒nda bir kale in┼ča edilmi┼č ve buras─▒ Antep ad─▒yla an─▒lan yerin ilk ├žekirde─či olmu┼čtur. Nitekim S├╝ryani Ye┼čva Vekay─▒ namesinde Selefki Takvimiyle 800 y─▒l─▒nda meydana gelen bir depremin Urfa, Diyarbekir ve Akka'y─▒ i├žine alan b├Âlgede b├╝y├╝k tahribat yapt─▒─č─▒n─▒, hatta F─▒rat Nehrinin baz─▒ kollar─▒n─▒n sular─▒n─▒n kurudu─čunu kaydetmektedir. MS 499 y─▒l─▒na rastlayan bu depremde D├╝l├╝k Kalesi ve ├ževresininde tahrip oldu─ču kabul edilebilir. Bu sebeple Bizans─▒n ├Ânemli mevkideki kalenin y─▒k─▒lmas─▒ yeni bir kalenin yap─▒lmas─▒n─▒ gerektirmi┼č ve I.Justinianos d├Âneminde (527-565) Antep Kalesi in┼ča edilmi┼č olmal─▒d─▒r. Ancak buran─▒n Antep ad─▒yla ne zaman an─▒ld─▒─č─▒ bilinmemektedir.


ANTEP ─░SM─░

    ─░lk Arap Co─čraafyac─▒lar─▒n─▒n eserlerinde D├╝l├╝k ad─▒ s─▒k ge├žerse de Antep (Ay─▒ntap) ad─▒n─▒n Araplarca buraya verildi─či s├Âylenebilir. XIII.yy M├╝elliflerinden Yakut-el Hamevi'nin ifadesine g├Âre "Ayn├╝tap" sa─člam kale olup D├╝l├╝k ad─▒yla an─▒lmaktayd─▒. Bu ad muhtemelen Ha├žl─▒ seferleri ├Âncesinde yayg─▒nl─▒k kazanm─▒┼čt─▒r. Ha├žl─▒ seferleriyle ilgili Vekayi namelerde Hamtap, Ermeni kaynaklar─▒nda Anthoph, di─čer baz─▒ kaynaklarda ise Hantap, Entap, Hatap gibi adland─▒rmalara rastlan─▒r.


ARAPLAR D├ľNEM─░

    B├Âlgeler Araplar taraf─▒ndan ilk defa Hz.├ľmer'in kumandanlar─▒ndan ─░yaz b. Ganm taraf─▒ndan ─░slam topraklar─▒na dahil edildi. Bu tarihlerde Bizans taht─▒nda Heraklios bulunmaktayd─▒. Kuzey Suriye ileri tarihlere kadar Bizansl─▒'larla Araplar aras─▒nda m├╝cadele b├Âlgesi olmakta devam etti. Harun Re┼čid'in 782 y─▒l─▒nda Bizansl─▒lardan geri ald─▒─č─▒ Kuzey Suriye kaleleri i├žinde D├╝l├╝k vard─▒. Buras─▒n─▒ "Avas─▒m"┼čehirleri aras─▒nda sayan Belazuri 169 da (785-86) Hades ┼čehrinin yeniden in┼čas─▒ bitince D├╝l├╝k'├╝n de dahil oldu─ču y├Âredeki baz─▒ ┼čehirlerden 2000 ki┼činin g├Â├ž ettirilip buraya yerle┼čtirildi─čini yazar. Muhtemelen bu tarihten sonra D├╝l├╝k'├╝n yerini yava┼č yava┼č Ay─▒ntap denilen kale almaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.


T├ťRKLER D├ľNEM─░

    T├╝rklerin Anadoluya y├Ânelik harekatlar─▒ s─▒ras─▒nda T├╝rkmenlerden meydana gelen ordusuyla Af┼čin F─▒rat'─▒ ge├žerek Antep'in kuzeybat─▒s─▒ndaki Karada─č da karargah kurup geni┼č fetih harekat─▒na ba┼člad─▒. Ve 1067 de kuvvetleriyle ├Ânce Antep ve Raban ─▒ (g├╝n├╝m├╝zde Araban ) ald─▒, sonra Antakya Dukal─▒─č─▒ arazisine girdi. Pek ├žok ganimet ve esir toplad─▒. Af┼čin bu fetihleriyle Suriye b├Âlgesinde T├╝rk hakimiyetini kesinle┼čtirdi.


    Alparslan dan sonra fetihlere giri┼čen S├╝leyman ┼×ah 1084 y─▒l─▒nda Antakyay─▒ yeniden ald─▒,bu suretle Halep ve civar─▒yla Antep kendili─činden S├╝leyman ┼×ah─▒n idaresine girdi. Nitekim Ha├žl─▒lar Suriye ye geldiklerinde Antep b├Âlgesi Suriye Sel├žuklular─▒n─▒n idaresinde bulunuyordu. Ha├žl─▒ kuvvetlerinin Bu b├Âlgeye yerle┼čmesiyle Antep ├Ânce 1098 y─▒l─▒nda Urfa Kontlu─čunu kuran Bovdovin de Bovlogne a daha sonra Mara┼č Kontlu ─čuna tabi oldu.


    Ha├žl─▒lar zaman─▒nda Antep ve Telba┼čir b├Âlgenin ├Ânemli m├╝stahkem mevkileriydi. Ha├žl─▒ seferleri ┼čiddetini kaybedince I. Mesud un damad─▒ olan Atabeg Nureddin Mahmut Zengi 1149 y─▒l─▒nda d├╝zenledi─či bir seferle Antep,Telba┼čir ve Azaz ─▒ geri ald─▒ ise de kuvvetleri ma─člup oldu. Bunun ├╝zerine Sultan Mesud, o─člu K─▒l─▒├žarslan la beraber kuzey Suriye ye sefer yapt─▒ ve Mara┼č ─▒ ku┼čatarak ald─▒;ordusu Telba┼čir ├Ân├╝nde Jocelin kuvvetleriyle kar┼č─▒la┼čt─▒,fakat Franklar sava┼ča cesaret edemediler Bundan sonra Sultan Mesud K─▒l─▒├žarslan la beraber 1150 y─▒l─▒nda Ha├žl─▒lar─▒n i┼čgalinde bulunan G├Âks├╝n,Behisni,G├Âyn├╝k,Ra ban ve Antep ┼čehir ve kalelerini zaptetti. I.Mesud un ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine (1155)Atabe─č Nureddin Mahmut Zengi Antep ve Ra ban ─▒ Sel├žuklulardan ald─▒. II.K─▒l─▒├žarslan Nureddin den ad─▒ ge├žen ┼čehirleri iade etmesini istediyse de Nureddin bunu reddederek sald─▒r─▒s─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Bunun ├╝zerine K─▒l─▒├žarslan 1157 y─▒l─▒nda kuvvetli bir orduyla gelerek Antep i ku┼čatt─▒;surlar─▒n─▒ tahrip ederek ┼čehri ele ge├žirdi. NureddinMahmut ise Halep e ├žekilmek zorunda kald─▒. Ard─▒ndan Sel├žuklu Sultan─▒ ─░zzeddin I.Keykavus Halep emirli─či topraklar─▒n─▒ isteyerek Samsat Emiri olan Eyyubi Meliki el Melik├╝l Efdal ile birlikte hareket edip 1218 y─▒l─▒nda Antep i ald─▒. Ancak El-Melik├╝l Efdal ─▒n ihaneti ├╝zerine ordusu bozguna u─čray─▒nca Antep yine Halep Emirli─činde kald─▒.


    B├╝t├╝n Anadoluyu sarsan Mo─čol istilas─▒ ├Ânce bu b├Âlgede etkili oldu.1259 da H├╝lag├╝ Suriye seferine ├ž─▒k─▒p Halep i al─▒nca Boycu Noyan ─▒n 1258 de ba┼člatt─▒─č─▒ harekat tamam land─▒ Ve Antep b├Âlgesi Mo─čollar─▒n eline ge├žti. Ancak az sonra Meml├╝k Sultan─▒ Kutuz Mo─čollarla m├╝cadeleye giri┼čerek 1260 y─▒l─▒nda Aynical├╝t ta onlar─▒ yendi. B├Âylece Halep ve Antep b├Âlgesi Meml├╝klu n├╝fuzu alt─▒na girdi. Mo─čollar─▒ tamamen kuzey Suriye den uzakla┼čt─▒rmak isteyen I.Baybars 1277 de Antep ten ge├žerek Elbistan Ovas─▒nda Muin├╝ddin S├╝leyman Pervane idare- sindeki Sel├žuklu-Mo─čol ordusunu ma─člup ederek Kuzey Suriye yi Mo─čol bask─▒s─▒ndan kurtard─▒.


    Bundan sonra Antep ve b├Âlgesi Meml├╝k Sultanl─▒─č─▒ ile Mara┼č ve Elbistan a hakim olan Dulkadiro─čullar─▒ aras─▒nda ihtilaf s├Âz konusu oldu. Dulkadir Beyli─či nin Kurucusu olan Zeyn├╝ddin Karaca Bey Dulkadir Ulusunu bir be─člik haline getirmi┼č, ayn─▒ zamanda Bozoklar ─▒n ve Halep T├╝rk- menlerinin de reisi olmu┼čtu. Antep ve ├ževresi ise daha fazla Dulkadirli T├╝rkmenleri ile meskundu. Bu y├╝zy─▒lda Dulkadirli-Memluk ├žat─▒┼čmalar─▒ b├Âlgeyi derinden etkiledi. M├╝cadeleler s─▒ras─▒nda Atabe─č Berkuk 1381 Temmuzunda b├╝y├╝k bir orduyu Dulkadirliler ├╝zerine sevketti. Tarih├ži Bedreddin el- Ayni nin Antep e geli┼čini g├Ârd├╝─č├╝ bu ordunun Dulkadirli Halil Beyin k├╝├ž├╝k karde┼či Suli Bey in (Selvi?) idare etti─či kuvvetleri yenmesiyle Antep ve Halep in kuzey b├Âlgesi Meml├╝k idaresine ge├žti. Ancak Suli Bey m├╝cadeleyi s├╝rd├╝rd├╝. Malatya Naibi Minta┼č ile de yak─▒n ili┼čkiler kurup g├╝├ž ve n├╝fuz kazand─▒ktan sonra kuvvet leriyl Antep e gelerek buray─▒ ya─čmalad─▒, ve karde┼či Osman Bey i i├ž kalenin muhasaras─▒ i├žin g├Ârevlendirdi. Bir ay kadar s├╝ren ku┼čatmada ┼čehre ve halk─▒na ├žok zarar veren Osman Bey kaleyi zaptedemeyince kuvvetlerini ├žekip Mara┼č a gitti.


    Bundan bir m├╝ddet sonra 792 ┼×evvalin de (Eyl├╝l 1390) Suli Bey ve Minta┼č ordular─▒ ile Mara┼č tan gelip Antep i i┼čgal ederek kaleyi ku┼čatt─▒lar. Bu arada karde┼či ┼×ahabettin Ahmet ile beraber kalede mahsur kalan Bedreddin el-Ayni ku┼čatmay─▒ anlat─▒rken Antep halk─▒n─▒n u─črad─▒─č─▒ zul├╝m ve eziyetlerden kendisinin ge├žirdi─či tehlikelerden s├Âz etmektedir. Antep ┼čehrinin i┼čgali ve ku┼čatmas─▒ s├╝rerken Halep Valisi Kara Demirta┼č'─▒n ordusu ile buraya do─čru geldi─či duyulunca Suli Bey ve Minta┼č muhasaray─▒ kald─▒r─▒p Mara┼č a ├žekildiler.


    Dulkadiro─čullar─▒ ile Meml├╝klar aras─▒nda kuzey Suriye ├╝zerindeki hakimiyet m├╝cadelesi devam ederken Timur da Ordusu ile G├╝neydo─ču Anadolu ya gelerek Mardin i ku┼čatt─▒,ve Diyarbekir'i zaptetti 1400 de ├Ânce Behisni yi ele ge├žirip Antepe Y├Âneldi .┼×ehri zaptederek kaleyi muhasara alt─▒na ald─▒. Timur un yan─▒nda seferlerine i┼čtirak eden Nizameddin ┼×ami nin Zafer Namesinde ┼čehrin zapt─▒ndan sonra bir k─▒s─▒m halk─▒n ba─č─▒┼čland─▒─č─▒ ancak ├žo─čunun k─▒l─▒├žtan ge├žirildi─či, binalar─▒n ,evlerin y─▒k─▒l─▒p yerle bir edildi─či belirtilir Ayr─▒ca Antep Kalesini uzun uzad─▒ya tarif ve tasvir eden ┼×ami kalenin ├žok sa─člam oldu─čunu da yazar.


    Timur istilas─▒n─▒n ard─▒ndan tekrar Meml├╝k idaresine ge├žen ┼čehir ve y├Âresi 1418 y─▒l─▒nda yeni bir sald─▒r─▒ya u─črad─▒. Akkoyunlu Beyi Karay├╝l├╝k Osman Bey Karakoyunlu topraklar─▒na girerek Mardin i ku┼čat─▒p civar─▒n─▒ ya─čmalam─▒┼č, Kara Yusuf un ├╝zerine gelmesiyle de ka├žarak Meml├╝k topraklar─▒na girip Halep e s─▒─č─▒nm─▒┼č, onu takip eden Karakoyunlu kuvvetlerinden Kara Yusufun o─člu Pir Budak ─▒n idaresindeki bir k─▒s─▒m askerler Antep ├╝zerine y├╝r├╝m├╝┼člerdi. Bu harekat duyulunca Antep Naibi ve halk─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ ┼čehri terkedip ka├žt─▒. Kara Yusuf un Meml├╝k s─▒n─▒rlar─▒na girip Antep y├Âresine gelmesi Kahire de tela┼č ve endi┼čeye yol a├žt─▒. Karay├╝l├╝k├╝n durumunu ├Â─črenmek i├žin Halepe kadar yakla┼čan bir Karakoyunlu birli─čini ma─člup eden Halep Naibi Ye┼čbek al─▒nan esirlerden Kara Yusuf un Antep ┼čehrinde oldu─čunu ├Â─črendi. Kara Yusuf askerlerinin bu yenilgisi ├╝zerine Ye┼čbek e g├Ânderdi─či mektupta Karay├╝l├╝k ├╝ cezaland─▒rmak i├žin Meml├╝k topraklar─▒na girdi─čini belirterek Antep'e gelmi┼č oldu─ču i├žin ├Âz├╝r diledi. Bir m├╝ddet sonra da Meml├╝k topraklar─▒ndan ayr─▒ld─▒. Fakat giderken Antep in ├žar┼č─▒ ve pazarlar─▒n─▒ yakt─▒─č─▒ gibi ┼čehri de askerlerine ya─čma ettirdi, ayr─▒ca Antep halk─▒ndan da 100.000 dirhemle k─▒rk at ald─▒.


OSMANLI D├ľNEM─░

    Bu tarihten sonra yeniden ba┼člayan Dulkadirli-Meml├╝k m├╝cadelesi Osmanl─▒lar─▒n da devreye girmesiyle farkl─▒ bir safhaya b├╝r├╝nd├╝ ve Antep'i de etkiledi.1467 do─črudan Meml├╝klerle sava┼ča giri┼čerek ├Ânce ┼×am Naibi Berdi Bey kumandas─▒ndaki orduyu Turnada─č eteklerinde yenen Dulkadirli Beyi ┼×ehsuvar Bey, Meml├╝k Sultan─▒ Kay─▒tbay ─▒n EmirCan─▒bek kulaks─▒z idaresindeki ordusunu da Antep yak─▒nlar─▒nda bozguna u─čratt─▒.(30 May─▒s 1468) ve Antep dahil Halep e kadar olan yer- leri kontrol├╝ alt─▒na ald─▒. Ancak az sonra Emir Ye┼čbek kumandas─▒ndaki bir Meml├╝k ordusuna Antep yak─▒nlar─▒ndaki sava┼čta yenildi. Bunun ├╝zerine Antep yeniden Meml├╝k Sultanl─▒─č─▒ idaresine girdi.


    Ala├╝ddevle nin Be─čli─či s─▒ras─▒nda ise Antep Dulkadir o─čullar─▒n─▒n hakimiyetinde bulunuyordu Dulkadiro─čullar─▒n─▒n ├žok ├Ânem verdi─či bu ┼čehir daha ├Ânce oldu─ču gibi Ala├╝ddevle Bey taraf─▒ndan da imar edildi. Ala├╝ddevle burada kendi ad─▒yla an─▒lan bir cami ile bir maslak (B├╝y├╝k su haznesi) yapt─▒rd─▒. .Bunlar─▒n masraflar─▒ i├žin vak─▒flar kurdu. Dulkadir Beyli─či Osmanl─▒ himayesi alt─▒nda ┼×ehs├╝varo─člu Ali Beyin idaresine verilirken meml├╝k ler bu f─▒rsattan faydalanarak Antep ┼čehrini tekrar i┼čgal ettiler.


    Yavuz Sultan Selim'in ─░ran seferi s─▒ras─▒nda ve sonras─▒nda Meml├╝k Sultan─▒ Kansu nun ┼×ah ─░smail'i desteklemesi,Meml├╝k teabas─▒ s├╝nni halk─▒n memnuniyetsizli─čine sebep oldu. Yavuz Sultan Selim bu hususta geni┼č bir propagandaya giri┼čerek s├╝nnileri Osmanl─▒lar taraf─▒na davet etti ┼×am ve Halep Naibleri yan─▒n- da Antep Naibi de bu davete olumlu cevap verdi. Nitekim Osmanl─▒ ordusu Meml├╝k topraklar─▒na do─čru ilerleyerek Behisni ├╝zerinden gelip Antep yak─▒nlar─▒ndaki Merb├╝zan suyu kenar─▒nda ordugah kurdu─ču s─▒rada Meml├╝kler in Antep Naibi Yunus Bey Osmanl─▒ hizmetine girdi. Yavuz Sultan Selim 20 A─čustos 1516 da Antep'e gelerek ├╝├ž g├╝n konaklad─▒. Bu suretle Antep ┼×ehri Osmanl─▒ Devletine kat─▒lm─▒┼č oldu.


    Osmanl─▒ idaresi s─▒ras─▒nda Gaziantep'te ├Ânemli bir olay meydana gelmemi┼čtir. Yaln─▒z di─čer Anadolu ┼čehirleri gibi buras─▒ da XVII. y├╝zy─▒ldan itibaren zaman zaman Celali sald─▒r─▒lar─▒na u─čram─▒┼čt─▒r. Y├Âredeki baz─▒ n├╝fuzlu ┼čahsiyetler ve m├╝tegallibenin et- kisi alt─▒na girdi. ┼×ehir Haziran 1839 da k─▒sa bir s├╝re i├žin M─▒s─▒r Valisi Mehmet Ali Pa┼ča kuvvetleri taraf─▒ndan i┼čgal edildi.


M─░LL─░ M├ťCADELE D├ľNEM─░

    I. D├╝nya Sava┼č─▒ndan sonra ilk olarak 17 Aral─▒k 1918 de ─░ngilizler ┼čehre girdiler. Yakla┼č─▒k Bir y─▒l s├╝ren i┼čgalin ard─▒ndan Frans─▒zlar ile yapt─▒klar─▒ anla┼čma gere─či buray─▒ Frans─▒zlara terk ettiler.(5 Kas─▒m 1919)Gerek Frans─▒zlar─▒n gerekse onlarla hareket eden Ermenilerin bask─▒ ve zul├╝mleri halk─▒n direni┼čine yol a├žt─▒. Antep-Kilis hatt─▒nda ┼×ahinbey liderli─činde i┼čgale kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir savunma ba┼člad─▒. ┼×ahin Bey in ┼čehit edilmesinden sonra bu defa Antep ├žat─▒┼čmalara sahne oldu. Antep halk─▒ 1 Nisan 1920 den 7 ┼×ubat 1921 e kadar Frans─▒z kuvvetlerine kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir direni┼č g├Âsterdi. Daha sonra direni┼č k─▒r─▒ld─▒,ve T├╝rk Askerleri geri ├žekilmek zorunda kald─▒. B├Âylece Frans─▒zlar 9 ┼×ubat 1921 de ┼čehre hakim oldular. T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi kendi g├╝c├╝yle i┼čgale 10 ay dayanan ve d├╝┼čmana ge├žit vermeyen Antep'e 6 ┼×ubat 1921 de Gazilik unvan─▒ verdi. B├Âylece ┼čehir Gaziantep ad─▒yla an─▒lmaya ba┼člad─▒. Frans─▒zlar Ankara Antla┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan 25 Aral─▒k 1921 de ┼čehri bo┼čaltt─▒lar ve Gaziantep iki y─▒l s├╝ren i┼čgalden kurtulmu┼č oldu.

Tasarım ~GAÜN Bilgi İşlem WebGrubu